Dziś otrzymałem list podpisany przez Rafała Jakubowicza i Ewę Mikinę informujący o bezprecedensowym akcie cenzury, którego dopuścił się dyrektor Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, Wojciech Krukowski. 

W czwartek 09.04 w Galerii Wejście w CSW Zamek Ujazdowski miała odbyć się wystawa Rafała Jakubowicza pt.: „Miejsce”. Jej tematem miał być problem funkcjonowania współczesnych instytucji artystycznych jako archiwum sztuki. Projekt odnosił się wprost do praktyki jednej z najstarszych i najbardziej znanych na świecie polskich galerii związanych z neo-awangardą: Galerii Foksal.

Głównym elementem wystawy miała być powiększona do gigantycznych rozmiarów forma skrzynki, używanej w  Galerii Foksal do archiwizowania danych i materiałów dotyczących poszczególnych artystów związanych z tą galerią. Taką skrzynkę posiada w Galerii Foksal także Rafał Jakubowicz, który był związany z tą instytucją. Pierwotnie projekt został zaproponowany do realizacji w Galerii Foksal. Nie został on jednak przyjęty przez ówczesnego dyrektora Galerii, Jaromira Jedlińskiego, który zarzucił projektowi m.in. „mainstreamowość”.

Zainteresował on jednak kuratorkę, Ewę Mikinę, która zaproponowała realizację projektu w CSW Zamek Ujazdowski. Projekt został zaakceptowany przez dyrektora CSW, Wojciecha Krukowskiego w 2008 roku. Na realizację wystawy został przyznany stosowny budżet.

Na tydzień przed otwarciem wystawy, gdy artysta przyjechał do Warszawy, aby rozpocząć pracę nad sfinalizowaniem projektu, Wojciech Krukowski zdecydował o wstrzymaniu wystawy. Powodem był pół-stronicowy list byłego dyrektora Galerii Foksal, Wiesława Borowskiego, w którym oznajmił on swój sprzeciw wobec – jak to określił - „próby wykorzystywania ideowej i fizycznej postaci Archiwum Galerii Foksal lub jego elementów do samodzielnych, „autorskich” prezentacji publicznych”. Jego zdaniem jest to naruszenie praw autorskich do „pudeł z drewna i plexi do przechowywania archiwaliów Galerii Foksal”, które ( prawa) posiadają Wiesław Borowski i Krzysztof Wodiczko.

Dyrektor Wojciech Krukowski podczas spotkania z artystą, Rafałem Jakubowiczem i kuratorką, Ewą Mikiną, oznajmił swoją decyzję o wstrzymaniu ekspozycji.

Jak pisze Rafał Jakubowicz w otwartym liście skierowanym do naszej redakcji (link do listu znajduje się na końcu tekstu):

„Kwestia prawa autorskiego została w tym przypadku wykorzystana jako wygodne narzędzie uzasadniające prewencyjną cenzurę. Dziwię się, że Wojciech Krukowski zareagował na list Wiesława Borowskiego odwołaniem czyli ocenzurowaniem wystawy. Powinien on raczej przekazać ów list nam, tzn. artyście oraz kuratorce, byśmy mogli odeprzeć stawiane w nim zarzuty (jakkolwiek nie było w zasadzie czego „odpierać”).”

Dyrektor nie przedstawił swej decyzji na piśmie. Został o to poproszony oficjalnym dokumentem skierowanym przez artystę i kuratorkę.

Czekając na pismo wyjaśniające tę decyzję, warto pokusić na gorąco o kilka pytań.

Dlaczego Wiesław Borowski i Jaromir Jedliński nie chcą dopuścić do prezentacji projektu podejmującego krytyczną analizę działalności publicznej galerii?

Dlaczego argument o naruszenie praw autorskich nie został przywołany w uzasadnieniu odmowy wystawy przez Jaromira Jedlińskiego?

Czy wywierając nacisk na dyrektora niezależnej instytucji nie działają oni podobnie do szefów komercyjnych korporacji, które także czasem próbują nie dopuścić do publicznej dyskusji na temat swej działalności, choć przecież ani Wiesław Borowski, ani Jaromir Jedliński nie są oficjalnie związani z Galerią Foksal (jej dyrektorką jest Katarzyna Krysiak), a ponadto Galeria Foksal jest instytucją publiczną?

Dlaczego Wojciech Krukowski podjął decyzję o wstrzymaniu wystawy na skutek listu byłego dyrektora Galerii Foksal, nie popartego żadnymi przekonującymi prawnymi ekspertyzami dotyczącymi rzekomego naruszenia praw autorskich?

Dlaczego dyrektor CSW, Wojciech Krukowski ugiął się pod naciskiem prywatnej osoby stawiając tym samym niezależność swej instytucji pod znakiem zapytania?

Dlaczego wycofał się ze swojej wcześniejszej decyzji i nie podjął próby obrony koncepcji wystawy, ani nie dał takiej szansy kuratorce i artyście?

Na koniec pojawia się pytanie najbardziej zatrważające – czy cenzura przestaje już być piętnowanym zachowaniem, ale staje się stałą, dopuszczalną praktyką w polskiej sztuce?

Pełna treść listu Rafała Jakubowicz a i Ewy Mikiny (wraz załącznikami) jest dostępna pod adresem:

http://www.mediafire.com/?b9nfxnvd27j

Poniżej pismo Dyrektora CSW Zamek Ujazdowski, Wojciecha Krukowskiego tłumaczący odwołanie wystawy:

Warszawa, dn. 6 kwietnia 2009

Pan

Rafał Jakubowicz

Pani

Ewa Mikina

 re: Projekt Miejsce dla Galerii Wejście w CSW

Jestem również artystą i autorem; racje autorskie i moralne zawsze będą miały dla mnie znaczenie przesądzające.

Zadałem Rafałowi Jakubowiczowi, w trakcie pierwszej rozmowy na temat Projektu Miejsce pytanie: czy Foksal nie ma zastrzeżeń do takiej formy użycia jego „relikwii” – oczywiście, mówiąc „Foksal” miałem na myśli przyzwolenie autorów, tzn. Wiesława Borowskiego i Krzysztofa Wodiczki. Uzyskałem od R. Jakubowicza odpowiedź twierdzącą.

Na dzień przed planowanym przystąpieniem do realizacji Projektu Miejsce otrzymałem oświadczenie Wiesława Borowskiego prezentujące przeciwne racje autorów znaku tradycji Foksalu.

W związku z powyższym, przekazując kopię oświadczenia W. Borowskiego  Rafałowi Jakubowiczowi i Ewie Mikinie zawiesiłem moją deklarację realizacji Projektu Miejsce w planowanym terminie zapewniając, że w przypadku uzyskania zgody autorów ( deklarowałem również w tej sprawie mediacje)  realizację projektu w CSW potwierdzę.

Wojciech Krukowski

Dyrektor CSW Zamek Ujazdowski

PS.

Wobec konfrontacji dwóch stanowisk autorskich nie mam wątpliwości: przewagę moralną mają autorzy projektu macierzystego, którym przysługuje argument straty, trudnej do wymierzenia w skali przyjętych formuł prawnych, lub pożądanych korzyści artystów podejmujących próbę reinterpretacji znaku wyjściowego. Sądzę , że w przypadku działań angażujących motywy pewnych pierwowzorów emblematycznych, również takich jak np. niebieski pasek E. Krasińskiego, czy istotne cechy „obrazów liczonych” R. Opałki mogłyby wystąpić podobne kontrowersje. „Foksal” i wypracowane w ciągu dziesięcioleci jego dobra autorskie stanowią niekwestionowany znak pozycji Polski na artystycznej mapie świata – i nadwrażliwość jego twórców wydaje mi się zrozumiała.

W.K.

I odpowiedź artysty i kuratorki:

Rafał Jakubowicz

Ewa Mikina

Szanowny Pan

Wojciech Krukowski

Dyrektor CSW Zamek Ujazdowski

Warszawa

Projekt wystawy „Miejsce” zaakceptował Pan w połowie zeszłego roku. Mówiąc wprost, ugiął się Pan po liście Wiesława Borowskiego, na dziewięć dni przed otwarciem wystawy, w dniu rozpoczęcia montażu.

W przypadku cenzury prewencyjnej, z którą mamy tu do czynienia, możemy zaobserwować pewien powtarzający się schemat, to znaczy rzekome „oszustwo artysty” i „brak wiedzy dyrektora”. To już – można powiedzieć – nasza polska tradycja.

Przedstawiając Panu projekt, nie mogliśmy przecież wiedzieć, co też miał Pan na myśli pytając o zgodę Galerii Foksal (to znaczy: opinię Borowskiego i Wodiczki). Jak Panu doskonale wiadomo, kierowniczką Galerii Foksal jest obecnie Katarzyna Krysiak, nie zaś Wiesław Borowski czy Krzysztof Wodiczko i ona (wraz z Lechem Stangretem), odpowiada za Galerię oraz Archiwum. Katarzyna Krysiak wiedziała o projekcie (prosimy o powrót do naszego tekstu „macierzystego”). Na pierwszym spotkaniu pokazaliśmy Panu wypożyczoną (a nie potajemnie wykradzioną) z Galerii Foksal skrzynkę, będącą pierwowzorem projektu.

Podkreślamy raz jeszcze: obecnie kierowniczką Galerii Foksal jest Katarzyna Krysiak nie zaś Wiesław Borowski, Jaromir Jedliński czy Milada Ślizińska. Chyba już najwyższy czas przyjąć to do wiadomości, pozwalając jej podejmować samodzielne, niezależne decyzje dotyczące Galerii oraz Archiwum.

Paradoksem jest, że zgoda na realizację projektu ze strony Galerii Foksal nie jest – z prawnego punktu widzenia – w tym przypadku w ogóle potrzebna.

Jako artysta, na co powołuje się Pan na wstępie listu, powinien Pan najlepiej rozumieć kwestie dialogu w sztuce. Podążając tym tropem moglibyśmy zapytać, czy realizując wraz z Akademią Ruchu akcję „Autobus” (1975), uzyskaliście pozwolenie spadkobierców Bronisława Wojciecha Linke, do którego obrazu akcja pośrednio nawiązywała?

Poza tym, że jest Pan artystą i dyrektorem, jest Pan również obywatelem, w związku z czym obowiązują Pana podstawowe zasady życia obywatelskiego. Powołuje się Pan na „przewagę moralną autorów projektu macierzystego” my zaś – mówiąc górnolotnie – na prawa konstytucyjne. W tej sytuacji mamy pewną przewagę.

Najsmutniejszy jest proces, w którym Żywe Archiwum staje się Martwym Archiwum.

Z poważaniem

Rafał Jakubowicz

Ewa Mikina

ps

Na marginesie wspomina Pan o niebieskim pasku Edwarda Krasińskiego. Tak się składa, że Karol Radziszewski zrealizował projekt, w którym zamienił niebieski pasek Krasińskiego na taki sam, tyle że różowy (2007), jak domniemamy, bez zgody spadkobierców zmarłego artysty. Nie wydaje nam się, by ucierpiał na tym dorobek Krasińskiego.